مقدمه
قرن حاضر شاهد روند بی سابقه ی فراملی شدن جرایم است در دهه ی پایانی هزاره ی دوم از تاریخ
بشری مقوله ی اطلاعات بعد تازه ای به خود گرفته است تا جایی که در اکثر محافل علمی جهان سخن
از گذر جوامع بشری به مرحله نوین(پس از جوامع قبیله ای کشاورزی و صنعتی ) تحت عنوان جوامع
اطلاعاتی می رود.فن اوری ارتباطات فراملی طی چند دهه ی اخیر تحولات شگرفی در روند فعالیت
جامعه بشری به وجود اورده است به عبارتی می توان گفت کامپیوترها و شبکه های بین المللی
(از جمله اینترنت) قسمت اعظمی از جهان بشری را در زمینه ی ارتباطات و اطلاعات تسخیر کرده اند
واقعیت ها حکایت از وجود میلیون ها رایانه و صدها هزار پایگاه اطلاعاتی دارد به گونه ای که با
توجه به بسط و گسترش این فن اوری جدید زندگی مدرن امروزی بدون استفاده از این ابزار و
تجهیزات پیشرفته با دشواری های فراوانی مواجه خواهد شد.کامپیوتر با توجه به قابلیت های بسیار
زیاد همچون دقت بالا سرعت بالا ذخیره سازی حجم زیاد اطلاعات خستگی ناپذیری
تبادل سریع اطلاعات دسترسی اسان و محاسن بی شمار دیگر امکانات زیادی را برای بشر به
ارمغان اورده است که از منظر دیگر سبب بروز جرایم نوینی گشته است که قابل مقایسه با هیچ یک از
جرایم موجود کلاسیک نبوده و چه بسا خطرناک تر باشد.
همزمان با رشد تکنولوژی کامپیوتر در عصر ارتباطات مسائل مربوط به کامپیوتر بحث های تخصصی
فراوانی را به دنبال اورده است و در چنین شرایطی که جهان قرن ارتباطات را پیش رو دارد عده ای
سودجو و فرصت طلب با کسب مهارت و دانش لازم راه ها و شریان های لازم را برای ورود به
سیستم های کامپیوتری دولتی ،خصوصی، و اداری به دست اورده اند که موجب بروز مشکلات و
خسارات فراوانی می شوند .افزایش چشم گیر سواستفاده کامپیوتری و بالا بودن حجم خسارات و
زیان های وارده موجب گردید تا افراد مختلف از جمله جرم شناسان،حقوق دانان و متخصصان
کامپیوتر به مطالعه و بررسی همه جانبه این پدیده روی اورند و از سوی دیگر تدوین قوانین و اجرای
مجازات با توجه به فراملی بودن ماهیت جرایم کامپیوتری به مسا له ای پیچیده بدل شده است.
اجرای قوانین به لحاظ فراملی بودن ماهیت جرایم کامپیوتری به مساله ای پیچیده بدل شده است.
ساز و کارهای همیاری موجود در ورای مرزهای ملی کشورها برای فیصله دادن و تعقیب این جرایم
کند و پیچیده است.مجرمان کامپیوتری به سادگی سیستم های قضایی متعارف کشورها را به چالش
می گیرند و هجوم خود را از هر کامپیوتر دلخواه و حتی با یک کامپیوتر شخصی خانگی در نقطه ای
از دنیا می توانند اغاز کنند تا از مرزهای کشورهای مختلف بگذرد و یا هجوم خود را به گونه ای
طرح ریزی کنند که به ظاهر چنین به نظر می رسد که منشا ان در خارج از محدوده ی وقوع جرم
می باشد.چنین قابلیت هایی بر پیچیدگی های فنی و قانونی رسیدگی و پیگرد جرایم کامپیوتری به نحو
چشم گیری می افزاید و بدین ترتیب می توان گفت تمامی عناصر کلاسیک ،وقوع فعل مجرمانه را در
حقوق جزای ماهوی و ائین دادرسی دستخوش چالش نموده است و وارد مرحله ی جدید از عناصر
وقوع فعل مجرمانه می شود.برخی اشکالات در خصوص تعاون بین المللی در زمینه ی جرم کامپیوتری
و حقوق کیفری را می توان چنین خلاصه کرد:
الف- فقدان اتفاق نظر جهانی در مورد اینکه چه نوع رفتارهایی تشکیل دهنده ی جرم کامپیوتری هستند.
ب- فقدان اتفاق نظر در مورد تعریف قانونی رفتار مجرمانه
ج- فقدان تخصص نیروی پلیس ،دستگاه قضایی و اجرایی
د- عدم توانانیی قوای قضایی برای تحقیق و بررسی و دستیابی به سیستم های کامپیوتری
ه- عدم وجود هماهنگی بین المللی ائین دادرسی ملی کشور های مختلف در مورد بررسی جرائم
کامپیوتری
و- ماهیت فراملی بودن بسیاری از جرایم کامپیوتری
ز- فقدان معاهده های استرداد مجرمان و معاضدت چند جانبه و مکانیزم های هماهنگ اجرای قانون در
سطح بین المللی که تعاون بین المللی را میسر می سازد.(سازمان برنامه و بودجه کشور، دبیرخانه
شورای انفورماتیک،1376،ص39)
بخش اول: تعریف جرم رایانه ای
در خصوص جرایم رایانه ای تعاریف زیادی ارائه شده است ولی هنوز هم یک تعریف به رسمیت
شناخته شده ی بین المللی وجود ندارد و در تعریف ان الگوی یکسانی مورد تبعیت قرار نگرفته است
این امر از یک طرف ناشی از سطح غیر یکسان تکنولوژی کامپیوتری و گسترش جرایم کامپیوتری
در کشورهای مختلف و از سوی دیگر ناشی از نظرات و دیدگاههای متفاوتی است که مبنای تعارف
جرائم اینترنتی را تشکیل می دهد.با این مقدمه در این بخش به ذکر ضرورت های تعریف
جرم رایانه ای و بررسی علت های تعریف های مختلف از جرم رایانه ای و هم چنین به اقدامات
سازمان بین المللی و منطقه ای در خصوص تعریف جرم رایانه ای و تعاریف ارائه شده از سوی
متخصصان بین المللی و ملی از جرم رایانه ای پرداخته می شود و در ادامه به ارایه ی تعاریفی از
جرم اینترنتی ، جرم سایبری ،جرم مولتی مدیا(چند رسانه ای) و یا جرم فناوری اطلاعات بسنده
می گردد.
الف-ضرورت تعریف جرم رایانه ای :ارایه تعریف جرم رایانه ای از جهات متعدد زیر دارای اهمیت است:
1-ارایه تعریفی استاندارد از جرم رایانه ای می تواند به لحاظ اموزشی در اموزش و اگاه کردن ذهن
دانشجویان و استادان و همه ی کسانی که به دنبال فراگیری مطالبی در خصوص جرم رایانه ای هستند
موثر و مفید واقع شود.
2- چنانچه تعریف معینی از جرم رایانه ای نداشته باشیم ،کاربران فناوری اطلاعات و مقامات مجری
قانون (مقام های تحقیق و تعقیب و دادرسان دادگاه) در وضعیتی نامشخص و فضایی مبهم قرار گرفته
و نمی توانند تکالیف و وظلیف قانونی خود را به گونه ای مطلوب انجام دهند.
3-بدون تعریف جرم رایانه ای ،گرداوری اطلاعات اماری معنادار که می تواند برای تجزیه و تحلیل
ساختارها و الگوهای جرم مورد استفاده قرار گیرد ،ناممکن خواهد بود.
ب- تعریف های مختلف و علت های ان:
با وجود اینکه تاکنون سازمان های بین المللی ،قانون گذاران کشورهای مختلف و متخصصان
حقوق کیفری اطلاعات ، تعریف های گوناگونی از جرم رایانه ای ارائه کرده اند ،هنوز اجماع
بین المللی در خصوص تعریف جرم رایانه ای وجود ندارد.این امر ناشی از عوامل مختلفی
است ،یکی از این عوامل تفاوت سطح کاربری و بهره برداری از فناوری اطلاعات در کشورهای
مختلف است.عامل دیگر نظرها و دیدگاه ها و رهیافت های مختلفی هستند که مبنای تعریف جرم
رایانه ای قرار گرفته اند.عامل سوم تفاوت در نظام حقوق کیفری کشورهای مختلف است که موجب
می شود تا در برابر یک پدیده ی نوظهور واکنش های متفاوتی از نظام های حقوقی مختلف بروز
کند.در برخی از کشورها فناوری اطلاعات افزون بر ایجاد زمینه ی سواستفاده جدیدی که مستلزم
جرم انگاری و وضع قوانین کیفری جدید است.برای نمونه قانون جرائم رایانه ای 1988 فرانسه شامل
پنج عنوان جرم رایانه ای می باشد که یکی از انها جعل رایانه ای بود.
ج- تعاریف محققان و متخصصان بین المللی و ملی:
در سطح بین المللی نیز گاه تعاریفی از جرم کامپیوتری که عمل امده است که ذیلا به ان اشاره
می شود.بنابر تعریف پلیس جنایی فدرال المان(جرم کامپیوتری در برگیرنده ی همه اوضاع و احوال
و کیفیاتی است که که در ان شکل پردازش الکترونیک داده ها ،وسیله ارتکاب و یا هدف یک جرم
قرار گرفته است و مبنایی برای نشان دادن این ظن است که جرمی ارتکاب یافته است.)
بنابر تعریف یک پروفسور اتریشی (جرم کامپیوتری عبارتست از هر عمل مجرمانه ای که کامپیوتر
وسیله ی ارتکاب یا راه ارتکاب ان باشد.)در تعریفی که قانونگذار کشور فنلاند از جرم کامپیوتری
نموده اند،جرمی است که در برگیرنده ی سیستم داده ها یا واحد های نرم افزار و سخت افزار به
عنوان یک هدف و یا یک ابزار یا یک رکن عمل مجرمانه است.(دزیانی،1373،ص157و158)
به موجب نظر وزارت دادگستری امریکا هرگونه عمل ناقض قانون کیفری که مستلزم اشنایی با دانش
مربوط به تکنولوژی کامپیوتر جهت ارتکاب عمل،تعقیب یا رسیدگی به ان باشد ،جرم کامپیوتری است.
یکی از پژهشگران ایرانی طی مقاله ی مفصلی موضوع تعریف جرم رایانه ای را مورد بحث قرار داده
و تعریف های ارائه شده مختلف در خصوص جرائم رایانه ای را به سه دسته تعریف های مضیق،
تعریف های موسع و تعریف های بسیار موسع تقسیم نمود و در نهایت بر این مبنا سه تعریف ذیل را
ارائه داده و هر کدام را در جای خود قابل دانسته است.
الف-تعریف مضیق:هر جرمی که قانون گذار به صراحت رایانه را به منزله ی موضوع یا وسیله ی
جرم جز رکن مادی ان اعلام کرده باشد.(خرم ابادی،طبقه بندی جرم رایانه ای ،ص75).
این تعریف دو دسته از جرائم ذیل را در بر می گیرد.
1-جرم رایانه ای محض: جرائمی که ارتکاب انها قبل از پیدایش رایانه و اجزای فناوری اطلاعات
امکان پذیر نبوده اند .مانند دسترسی غیر مجاز.
2- جرم رایانه ای سنتی: که ارتکاب انها به وسیله ی رایانه دارای عواقبی بسیار شدیدتر نسبت به
ارتکاب سنتی ان است.مانند برخی جرائم مرتبط با محتوا مانند هرزه نگاری و یا تخریب فیزیکی
نسبت به کامپیوتر.
ب-تعریف موسع: هر جرمی که عملا رایانه به منزله ی موضوع یا وسیله ی ارتکاب جرم در ان
نقش داشته باشد.(همان)
این تعریف طبق نظر این محقق علاوه بر جرائم دسته قبل ،ان دسته از جرائم سنتی را که با
استفاده از رایانه و فناوری اطلاعات ارتکاب یابند را بدون اینکه تغییری در عنصر مادی ان
صورت گرفته باشد،یا قانونگذار رایانه را جز این عنصر برشمرده باشد مشمول این عنوان می داند.
مانند توهین به یک فرد که از طریق پست الکترونیکی صورت پذیرفته باشد ،یا تخریب عمدی تجهیزات
رایانه ای.
ج-تعریف بسیار موسع:هر جرمی که رایانه به منزله ی موضوع یا ابزار ان نقش داشته باشد یا دلایل
و اطلاعات مربوط به ان در رایانه ذخیره یا پردازش شده یا منتقل شده باشد.(خرم ابادی،تعریف و
طبقه بندی جرم رایانه ای،ص75)
پذیرش تعریف اخیر و تصریح به ان در قانون ،فواید مهمی را در بر دارد ،چرا که جرایمی به نحوی با
رایانه در ارتباط است ،اعم از مرحله مقدماتی جرم و یا پس از وقوع ان و بالتبع دلایل انها را در
رایانه باید جست و جو کرد ،در بر می گیرد ،لذا از یک سو در جمع اوری امار این گونه جرائم برای
استفاده در مطالعات جرم شناسانه و پیشگیرانه و سایر مطالهات علمی مشکلی نخواهیم داشت.
بخش دوم: تعریف جرم اینترنتی
الف- تعریف جرم اینترنتی و ارتباط ان با جرائم رایانه ای: جرائم اینترنتی که از ان به عنوان جرائم
شبکه ای نیز یاد می شود ،جرائمی هستند که در ارتباط با شبکه جهانی اینترنت و نه صرفا رایانه
به وقوع می پیوندند با عنایت به مفهومی عام که از جرم رایانه ای ارائه شد،می توان جرم اینترنتی
را نوعی خاص از جرائم رایانه ای دانست،بنابراین جرائم اینترنتی را می توان مکمل جرائم کامپیوتری
دانست به خصوص اینکه جرائم نسل سوم کامپیوتری که به جرائم در محیط مجازی معروف است ،
غالبا از طریق این شبکه جهانی به وقوع می پیوندد.(کوشا،1387،ص127) به عبارت دیگر رابطه ی
جرم رایانه ای و جرائم کامپیوتری عموم و خصوص مطلق است.
البته از انجا که اینترنت در حال حاضر با منافع بشری در تمام دنیا پیوند خورده است،بالطبع تعرض به
ان اثر مخربتری را در بر دارد ،از این رو جرائم اینترنتی یکی از مهم ترین جرائم رایانه ای محسوب
می شود .
شبکه ی بین المللی یا اینترنت ،نام مجموعه ای از منابع اطلاعاتی جهانی است که در سطح دنیا
گسترده است.گستردگی این مجموعه به حدی است که می توان گفت،هیچ انسانی نمی تواند به تنهایی
تمام اینترنت یا حتی بخشی از ان را بشناسد.با توجه به قابلیت های بسیار بالای این شبکه بین المللی
مجموعه جهان را به یک شهر کوچک تبدیل کرده است و از لحاظ دسترسی به تمام نقاط و اطلاعات
جای جای این دنیا با فشار دادن یک کلید امکان پذیر شده،امکان ارتکاب جرائم متعدد و مختلف چه از
لحاظ جرائم سنتی و چه از لحاظ خلق جرائم بسیار جدید و بی سابقه را برای مجرمان به وجود اورده
است.
ب-تعریف جرائم سایبری و ارتباط ان با جرائم رایانه ای :
اینترنت در کنار تمام کاربردهای فراوانی که دارد دارای یک کاربرد و قابلیت اساسی است و ان
ایجاد یک دنیای مجازی در کنار دنیای واقعیست و طبیعیست که یکسری جرائم نیز در این محیط رخ
می دهد.بنابرین جرائم سایبری را می توان زیر مجموعه ای از جرائم اینترنتی و به تبع ان
زیر مجموعه از جرائم رایانه ای قلمداد کرد .نسل سوم جرائم رایانه ای به طور خاص ،
جرائم سایبری نامیده اند.(خرم ابادی،تعریف و طبقه بندی جرائم رایانه ای ،ص69)
ج-تعریف جرائم مولتی مدیا (چند رسانه ای ) و ارتباط ان با جرائم رایانه ای:
ایجاد اینترنت و قابلیت انتقال داده ها سبب گردید که بتوان از طریق این شبکه متن را (اعم از داستان،
مقاله،روزنامه و مجله) ،صوت( اعم از قطعه ،سرود و یا موسیقی ) و یا تصویر ،اعم از فایل های
تصویری و فیلم یا تصاویر زنده از اماکن یا افراد حین مکالمه قابل دسترسی باشد و شخص در حقیقت
با در اختیار داشتن قابلیت اتصال به اینترنت ،گو اینکه از تلویزیون ،رادیو،نشریات،مجلات،سینما و
مانند ان را در ان واحد استفاده کند و به اصطلاح از یک فضای چند رسانه ای مولتی مدیا برخوردار
گردد.(خرم ابادی،تعریف جرائم رایانه ای،ص75)
لذا این جرائم دارای مفهومی مشابه جرائم مطبوعاتی است.که عبارتست از هر گونه سواستفاده از
فناوری اطلاعات هم چون هرزه نگاری،اقدامات علیه نظم عمومی،فعالیت غیر مجاز سیاسی و نشر
اکاذیب که در واقع نوعی جرائم سایبری یا جرائم اینترنتی نیز محسوب می گردد.
بخش سوم: ویژگی های جرائم کامپیوتری و اینترنتی:
جرائم کامپیوتری به عبارتی اقدامات زیانباریست که از سوی یک کامپیوتر یا شبکه یا علیه انها
انجام می شود .این جرائم ویژگی های متمایزی از سایر جرایم کلاسیک دارند چرا که ماهیت اینگونه
جرائم به دلیل تکنولوژی پیچیده و بالا،خصوصیات منحصربه فرد ی داشته که می توان به شیوه ی
ارتکاب اسان ،خسارت و ضررهای هنگفت با حداقل منابع و هزینه،عدم حضور فیزیکی در محل
ارتکاب جرم ،عدم شناسایی جرائم در بعضی موارد ،خصوصیت فراملی بودن ،وسعت و دامنه ی وسیع
جرم را نام بورد که در یک دسته بندی کلی ،جمع بندی این گونه جرائم را می توان از لحاظ
خصوصیات مرتکبین جرائم کامپیوتری و اینترنتی ، سرعت بالای ارتکاب جرم و قابلیت تکرار فراوان
و نحوه ی تعقیب و رسیدگی به جرائم رایانه ای بررسی نمود.
الف:خصوصیات مرتکبین جرائم کامپیوتری و اینترنتی:
مرتکبین اتفاقی و مجرمین واقعی دسته اول معمولا شامل جوانانی می باشند که به انگیزه ی بازی و
تفنن مرتکب جرائم رایانه ای می شوند(نشریه بین المللی سازمان ملل،ترجمه دبیرخانه شورای عالی انفورماتیک،1376)
جرایم خطرناک و جدی که موجب خسارت مالی هنگفت می گردد از سوی مرتکبینی که دارای تخصص
فنی یا تحصیلات دانشگاهی هستند وقوع می یابند که این دسته از مجرمین را باید جدی گرفت.
در یکسری از جرائم نگیزه ی جرائم کامپیوتری انگیزه اصلی کسب منفعت مالی است و لیکن
انگیزه های دیگری چون انتقام جویی شغلی،سرگرمی،اثبات برتری ،قدرت ،خودنمایی،عامل روانی و
غیره وجود دارد.لذا یکی از وجوه تمایز مرتکبین نوع انگیزه ی انان می باشد.براین اساس سه
دسته از مجرمین شناخته شده اند. مزاحمان کامپیوتری ،خلافکاران و خرابکاران.انگیزه ی اول صرف
دستیابی به سیستم کامپیوتری و اطلاعات موجود در ان می باشد و اکثرا نوجوانان هستند که برای
تفریح و ارضای حس برتری جویی دست به این اقدامات می زنند.انگیزه ی گروه دوم یعنی خلافکاران
کسب منفعت مالی و عمدتا دو دو مقوله جاسوسی و کلاهبرداری فعالیت دارند که روز به روز در
حال افزایش است.انگیزه ی گروه سوم ،تنها صدمه زدن و ایراد خسارت به دیگران است که نه
به قصد کسب منفعت و نه سرگرمی و تفریح می باشد بلکه افرادی هستند که دارای اختلافات روانی
بوده و یا قصد انتقام جویی دارند.
ب-عدم وابستگی به محل ارتکاب جرم و فراملی بودن :
به دلیل فراملی بودن ماهیت جرائم کامپیوتری اینگونه جرائم را باید جرائم بدون مرز نامید.در این
جرائم لازم نیست که مجرم در محل وقوع جرم حضور فیزیکی داشته باشد .مسافت ،زمان و مکان
مانعی برای ان به حساب نمی اید.حضور فیزیکی شخص در محل وقوع حادثه معنایی ندارد
.(باستانی،جرائم کامپیوتری و اینترنتی جلوه ای نوین از بزهکاری ،ص43)
با کمک کامپیوتر و از طریق اینترنت ،سرقت از یک بانک و یا دست یابی به اطلاعات محرمانه
نظامی در ظرف چند ثانیه امری بعید و دور از دسترس نمی باشد.
ج-گستردگی حجم خسارات حاصله:
از انجایی که محدودیت های دنیای مادی در مورد این جرائم وجود ندارد و داده هایی که ارزش
اقتصادی فراروانی دارند در یک حجم نگهداری می شوند لذا میزان خسارت انها نسبت به جرائم
کلاسیک بسیار گسترده تر است.(کوشا،جرایم تجارت الکترونیک،ص98)
برای دستبرد زدن الکترونیکی به یک بانک نه سلاح لازم است ونه یک گروه سازمان یافته
،بلکه یک نفر می تواند با نفوذ به سیستم یک بانک میلیاردها دلار پول الکترونیکی را به
حساب خود یا دیگری منتقل کند.این عدم محدودیت مادی در کنار گسترش نقش رایانه به
عنوان جز لاینفک فعالیت روزانه شرکتها و بنگاه های تجاری ،سبب می گردد که با وقوع
برخی جرائم حتی شرکتهای بزرگ به ورطه نابودی و ورشکستگی سقوط کند.عواقب جرائم
کامپیوتری علاوه بر خسارات اقتصادی سنگین می تواند تهدیدی برای امنیت باشد.
وابستگی امور حساس کشورها در زمینه های پزشکی ،مخابراتی ،هواپیمایی ،امور امنیتی
و نظامی و غیره به عملکرد کامپیوتر باعث می شود تا کوچکترین خللی و خدشه در
کاربرد این سیستم ها عواقب وخیم و جبران ناپذیری را به دنبال داشته باشد.
د- سهولت از بین بردن اثار وقوع و بالا بردن رقم سیاه:
تنها ردی که از مجرم رایانه ای به جای می ماند یک سری رد پای الکترونیکی است.که به راحتی
و بدون حضور در محل استقرار سیستم رایانه ای حامل این رد پا،می توان ان را از بین برد.البته به
معنای عدم امکان بازیابی این داده نیست،اما کار گروه تحقیق بسیار مشکل می کند.(کوشا،جرایم
تجارت الکترونیک ،ص98)
دلیلی وجود رقم سیاه ،عدم اگاهی و شناخت کامل بزه دیدگان از این جرائم،عدم تمایل بزه دیدگان برای
اعلام وقوع جرم کامپیوتری پس از کشف می باشد.در بخش تجارت این عدم تمایل به دو امر مربوط
می شود ،برخی جرائم کامپیوتری و اینترنتی است.
از بزه دیدگان ممکن است به دلیل هراس از تبلیغات سو رسوایی و از دست دادن
حسن شهرت خود تمایلی به فاش ساختن اطلاعات نداشته باشند ،دیگر بزه دیدگان نیز از سلب اعتماد
سرمایه گذران و یا عامه ی مردم و یا پیامدهای اقتصادی ناشی از ان واهمه دارند.لذا برای مبارزه و
پیش گیری از جرائم رایانه ای اینترنتی همکاری بزه دیده بسیار مهم و حائز اهمیت است.عدم اگاهی و
شناخت کامل بزه دیدگان از این جرائم ،ترس شرکتها از لطمه به وجهه و اعتبار شرکت ،عدم تخصص
ضابطین قضایی در شیوه ی کشف و تعقیب این جرائم فقدان امکانات کافی در این خصوص و اثبات
انها و گنجانده نشدن جرائم رقم سیاه بسیار بالاست تا انجا که سازمان اطلاعات امنیت امریکا این رقم
را 85 تا 95 درصد اعلام کره است.
ه- نحوه ی تعقیب و رسیدگی به جرایم کامپیوتری و اینترنتی:
همانگونه که می دانیم نوین بودن جرم اینترنتی و کامپیوتری و شیوه ی ارتکاب اینگونه جرائم
نحوه رسیدگی و تعقیب را از جهت مسائل ائین دادرسی با چالش هایی روبرو کرده است به
گونه ای که تدابیر کلاسیک حقوقی به هیچ عنوان پاسخگو نبوده و با مشکلات عدیده ای در این
زمینه روبرو می باشد.(باستانی،جرایم کامپیوتری و اینترنتی،ص 38)
در جرائم جدید کامپیوتری ، به خصوص جرائم مرتبط با اینترنت و کشف بسیار دشوار و غیر قابل
دسترسی می باشد. در واقع جایگزین شدن موضوعات غیر ملموس و مجازی به عوض ادله ی مثبت
ملموس و عینی تکنولوژی اطلاعات ،مسائل حقوقی نوینی را مطرح ساخته و از خصوصیات بارز
جرایم اینترنتی و کامپیوتری است.
منبع:
1: اسد،مریم،فناوری اطلاعات(مقاله)،1383،ص98
2: باستانی،برومند،جرائم کامپیوتری و اینترنتی جلوه ای از بزهکاری (مقاله)،1382،ص 35
3:پرهامی،بهروز،اشنایی با کامپیوتر ،انتشارات علم و صنعت،1371
4:خرم ابادی ، عبد الصمد،تاریخچه،تعریف و طبقه بندی جرایم رایانه ای (مقاله)، 1376،ص 69
5: عالی پور ،حسن،جرم های مرتبط با محتوا،محتوای سیاه فناوری اطلاعات (مقاله)، مجموعه مقالات ،همایش بررسی جنبه های حقوقی فناوری اطلاعات ،معاونت حقوقی و توسعه قضایی، چاپ اول،1384،ص 39